دندان عقل چیست؟ علائم، دندان عقل نهفته، کشیدن و مراقبت های بعد از آن
دندان عقل آخرین دندان هایی است که در انتهای فک رشد میکند و معمولا در سال های پایانی نوجوانی تا اوایل بزرگسالی رویش پیدا میکند. بعضی افراد چهار دندان عقل دارند، برخی کمتر و بعضی افراد نیز اصلا دندان عقل ندارند.
دندان عقل در بسیاری از افراد بدون ایجاد مشکل در دهان باقی میماند و الزاما نیازی به کشیدن ندارد. اما اگر فضای کافی برای رشد آن وجود نداشته باشد، ممکن است دندان به صورت کج، نیمه نهفته یا کاملا نهفته رشد کند و مشکلاتی مانند درد، التهاب لثه، عفونت، پوسیدگی یا آسیب به دندان مجاور ایجاد کند. در این مقاله از دنیا دنتال با دندان عقل، علائم دندان عقل نهفته، دلایل درد، زمان مناسب کشیدن دندان عقل، روش جراحی و مراقبت های بعد از آن آشنا میشوید.
دندان عقل چیست؟
دندان عقل به انگلیسی Third Molar سومین دندان آسیاب بزرگ در هر طرف فک است و در انتهایی ترین قسمت قوس دندانی قرار دارد. این دندان معمولا دیرتر از سایر دندان های دائمی رشد میکند و اغلب در حدود ۱۸ تا ۲۴ سالگی رویش پیدا میکند؛ البته زمان رویش میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد.
به طور معمول ممکن است فرد تا چهار دندان عقل داشته باشد:
- دندان عقل بالا سمت راست
- دندان عقل بالا سمت چپ
- دندان عقل پایین سمت راست
- دندان عقل پایین سمت چپ
اما داشتن چهار دندان عقل برای همه افراد ضروری نیست و برخی افراد تعداد کمتری دارند یا اصلا دندان عقل ندارند.
درآمدن دندان عقل چه نشانه هایی دارد؟
رویش دندان عقل معمولا در اواخر نوجوانی یا اوایل بزرگسالی اتفاق میافتد. بعضی افراد هنگام درآمدن این دندان هیچ علامت خاصی ندارند، اما در برخی افراد با درد یا فشار در انتهای فک، تورم و حساسیت لثه، درد هنگام جویدن و گاهی بوی بد دهان همراه است. اگر دندان عقل به صورت ناقص یا نامناسب رشد کند، احتمال التهاب و عفونت لثه نیز وجود دارد.
اگر درد، تورم شدید، تب، ترشح چرکی یا مشکل در باز کردن دهان دارید، بهتر است برای بررسی دندان عقل به دندانپزشک مراجعه کنید.
از کجا بفهمیم دندان عقل داریم؟
وجود یا عدم وجود دندان عقل را میتوان با معاینه دندانپزشکی و در صورت نیاز تصویربرداری مشخص کرد. اگر در انتهای فک خود درد، تورم، التهاب یا احساس فشار دارید، بهتر است تصور نکنید که علت حتما دندان عقل است. مشکلات دیگری مانند پوسیدگی دندان های مجاور یا بیماری لثه نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند. تشخیص دقیق پس از معاینه انجام میشود.
آیا دندان عقل همیشه باید کشیده شود؟
خیر. این یکی از مهمترین نکات درباره دندان عقل است. صرفا وجود دندان عقل یا حتی نهفته بودن آن به معنی ضرورت کشیدن نیست.
اگر دندان عقل سالم باشد، مشکلی ایجاد نکرده باشد و بتوان وضعیت آن را به طور مناسب پایش کرد، ممکن است دندانپزشک کشیدن آن را توصیه نکند. راهنمای انجمن ملی سلامت و مراقبت عالی بریتانیا (NICE) نیز خارج کردن روتین دندان عقل نهفته سالم و بدون بیماری را توصیه نمیکند.
در مقابل، اگر دندان عقل باعث بیماری یا آسیب شده باشد، ممکن است خارج کردن آن بهترین گزینه درمانی باشد.
کی باید دندان عقل را کشید؟
تصمیم به کشیدن دندان عقل باید پس از معاینه و بررسی وضعیت دندان گرفته شود. از جمله شرایطی که ممکن است باعث توصیه به خارج کردن دندان عقل شوند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پوسیدگی شدید و غیر قابل ترمیم
- عفونت یا آبسه دندان
- التهاب و عفونت های مکرر اطراف دندان
- آسیب یا پوسیدگی دندان مجاور
- بیماری بافت های اطراف دندان
- ایجاد کیست یا ضایعه مرتبط با دندان
- شکستگی دندان
- قرار گرفتن دندان در مسیر برخی جراحی های فک
راهنمای NICE نیز تاکید میکند که خارج کردن دندان عقل نهفته باید بر اساس وجود بیماری یا مشکل بالینی انجام شود، نه صرفا به دلیل نهفته بودن دندان.
آیا می توان دندان عقل را نگه داشت؟
بله. اگر دندان عقل سالم باشد، مشکلی ایجاد نکند و امکان بررسی و رعایت بهداشت آن وجود داشته باشد، ممکن است نیازی به کشیدن آن نباشد. در واقع، هدف دندانپزشکی مدرن این نیست که هر دندان عقل را صرفا به دلیل وجود یا نهفته بودن آن خارج کند. تصمیم درمانی باید با در نظر گرفتن فواید و خطرات درمان و شرایط اختصاصی بیمار گرفته شود.
آیا دندان عقل باعث کج شدن دندان ها می شود؟
این موضوع نیاز به بررسی دقیق دارد و نباید به صورت قطعی گفته شود که دندان عقل حتما باعث کج شدن سایر دندان ها میشود. وضعیت دندان های عقل، فضای موجود در فک، وضعیت سایر دندان ها و عوامل دیگر باید توسط دندانپزشک یا متخصص مربوطه ارزیابی شوند. بنابراین صرفا برای جلوگیری از «کج شدن دندان ها» نمیتوان برای همه افراد نسخه یکسانی برای کشیدن دندان عقل در نظر گرفت.
روش های تشخیص وضعیت دندان عقل
برای تصمیم گیری درباره وضعیت دندان عقل، معاینه داخل دهان به تنهایی همیشه کافی نیست. دندانپزشک ممکن است وضعیت دندان را بررسی کند و در صورت نیاز از تصویربرداری دندانپزشکی استفاده کند.
در بررسی دندان عقل معمولا موارد زیر اهمیت دارند:
- زاویه قرارگیری دندان
- میزان رویش دندان
- وضعیت ریشه ها
- فاصله دندان با دندان مجاور
- وضعیت استخوان اطراف دندان
- وجود پوسیدگی یا عفونت دندان
- ارتباط ریشه دندان عقل پایین با ساختارهای عصبی
تصویربرداری میتواند به دندانپزشک کمک کند موقعیت دندان را بهتر ارزیابی و درباره مناسب ترین روش درمان تصمیم گیری کند.
چرا دندان عقل مشکل ساز می شود؟
مهم ترین دلیل ایجاد مشکل برای دندان عقل، نبود فضای کافی برای رویش طبیعی است.
اگر فک فضای کافی برای رشد دندان عقل نداشته باشد، دندان ممکن است به جای رشد مستقیم، با زاویه رشد کند یا بخشی از آن زیر لثه و استخوان باقی بماند. در این شرایط اصطلاح «دندان عقل نهفته» به کار میرود.
دندان عقل نهفته ممکن است:
- به سمت دندان مجاور متمایل شود.
- به سمت استخوان فک قرار بگیرد.
- فقط بخشی از آن از لثه خارج شود.
- یا کاملا در زیر لثه و استخوان باقی بماند.
همه دندان های عقل نهفته الزاما دردناک یا خطرناک نیستند و تصمیم برای درمان باید بر اساس معاینه و شرایط دندان گرفته شود.
علائم خرابی دندان عقل چیست؟
دندان عقل همیشه علامت دار نیست. با این حال، در صورت ایجاد مشکل ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:
- درد در انتهای فک
- درد هنگام جویدن
- التهاب و قرمزی لثه
- تورم لثه اطراف دندان عقل
- بوی بد دهان
- احساس طعم ناخوشایند در دهان
- گیر کردن مواد غذایی اطراف دندان
- دشواری در باز کردن دهان
- درد یا ناراحتی در فک
- تورم صورت
- تب یا احساس ناخوشی در صورت وجود عفونت
یکی از مشکلات شایع اطراف دندان عقل نیمه رویش یافته، پریکورونیت یا التهاب و عفونت بافت لثه اطراف دندان است. این وضعیت میتواند با درد، تورم و محدود شدن حرکت فک همراه باشد.
چرا دندان عقل درد می گیرد؟
درد دندان عقل میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و صرفا به معنی نیاز قطعی به کشیدن دندان نیست.
رویش دندان عقل
در زمان رویش، بافت لثه اطراف دندان ممکن است حساس و ملتهب شود.
نهفتگی دندان عقل
اگر دندان نتواند به شکل طبیعی رویش پیدا کند، ممکن است به بافت های اطراف یا دندان مجاور فشار وارد کند.
التهاب لثه
وقتی بخشی از دندان از لثه خارج شده باشد، احتمال گیر کردن مواد غذایی و تجمع پلاک در اطراف آن افزایش پیدا میکند.
پوسیدگی
تمیز کردن دندان عقل، به خصوص دندان عقل نیمهنهفته، ممکن است دشوار باشد و در نتیجه خطر پوسیدگی دندان افزایش پیدا کند.
عفونت یا آبسه
پوسیدگی شدید یا عفونت بافت های اطراف دندان میتواند باعث درد، تورم و گاهی تب شود.
آسیب به دندان مجاور
دندان عقل نهفته ممکن است در برخی شرایط روی دندان آسیاب مجاور اثر بگذارد و خطر پوسیدگی یا بیماری لثه در آن ناحیه را افزایش دهد.
دندان عقل نهفته چیست؟
وقتی دندان عقل به دلیل کمبود فضا، وضعیت نامناسب یا وجود مانع نتواند به شکل طبیعی در دهان رویش پیدا کند، به آن دندان عقل نهفته گفته میشود.
دندان عقل نهفته ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند و تنها هنگام تصویربرداری دندانپزشکی شناسایی شود. اما در برخی افراد، نهفتگی میتواند با مشکلاتی مانند التهاب لثه، گیر کردن مواد غذایی، پوسیدگی دندان عقل یا دندان مجاور و عفونت همراه شود.
انواع دندان عقل نهفته
دندان عقل نهفته میتواند در وضعیت های مختلفی قرار داشته باشد، از جمله:
نهفتگی عمودی
دندان تقریبا در راستای طبیعی دندان های دیگر قرار گرفته اما فضای کافی برای رویش ندارد.
نهفتگی مایل
دندان با زاویه به سمت دندان جلویی قرار گرفته است.
نهفتگی افقی
دندان تقریبا بهصورت افقی قرار گرفته و ممکن است به ریشه یا تاج دندان مجاور فشار وارد کند.
نهفتگی کامل
دندان کاملا زیر لثه یا داخل استخوان قرار دارد.
نهفتگی نیمه
بخشی از تاج دندان از لثه خارج شده و بخش دیگری همچنان زیر لثه باقی مانده است.
کشیدن دندان عقل چگونه انجام می شود؟
روش خارج کردن دندان عقل به وضعیت و موقعیت آن بستگی دارد.
کشیدن ساده دندان عقل
اگر دندان به اندازه کافی در دهان رویش پیدا کرده باشد و دسترسی مناسبی داشته باشد، ممکن است مانند یک دندان معمولی خارج شود.
جراحی دندان عقل نهفته
اگر دندان زیر لثه یا داخل استخوان قرار داشته باشد یا موقعیت پیچیده ای داشته باشد، ممکن است به جراحی دندان عقل نیاز باشد.
در جراحی ممکن است دندانپزشک یا جراح:
- ناحیه را بی حس کند.
- در صورت نیاز برشی در لثه ایجاد کند.
- مقداری از استخوان اطراف دندان را کنار بزند.
- در صورت نیاز دندان را به چند قسمت تقسیم کند.
- دندان را خارج کند.
- محل جراحی را تمیز کند.
- در صورت نیاز محل را بخیه بزند.
در برخی موارد پیچیده، گزینه های بیحسی یا آرام بخشی نیز ممکن است با توجه به شرایط بیمار و نوع جراحی بررسی شوند.
تفاوت کشیدن دندان عقل و جراحی دندان عقل چیست؟
تفاوت اصلی به میزان دسترسی به دندان و پیچیدگی خارج کردن آن مربوط است.
| کشیدن ساده دندان عقل | جراحی دندان عقل |
|---|---|
| دندان معمولاً قابل مشاهده است | دندان ممکن است زیر لثه یا استخوان باشد |
| دسترسی به دندان آسانتر است | دسترسی ممکن است دشوار باشد |
| معمولاً روش سادهتری دارد | ممکن است به برش لثه یا برداشتن بخشی از استخوان نیاز داشته باشد |
| معمولاً برای دندانهای رویشیافته مناسب است | بیشتر برای دندانهای نهفته یا پیچیده استفاده میشود |
آیا کشیدن دندان عقل درد دارد؟
در زمان انجام کشیدن یا جراحی، ناحیه با بی حسی موضعی بی حس میشود و هدف این است که بیمار درد ناشی از خارج کردن دندان را احساس نکند. با از بین رفتن اثر بی حسی، ممکن است درد، حساسیت یا تورم ایجاد شود. شدت این علائم به شرایط دندان و پیچیدگی درمان بستگی دارد.
برای کنترل درد بعد از جراحی دندان عقل یا کشیدن، دارو باید مطابق دستور دندانپزشک یا جراح مصرف شود و از مصرف خودسرانه داروها، به خصوص در صورت داشتن بیماری زمینه ای یا مصرف داروهای دیگر، خودداری شود.
مراقبت بعد از کشیدن دندان عقل
رعایت توصیه های پزشک بعد از جراحی میتواند به روند بهبود کمک کند.
نکات مهم بعد از جراحی دندان عقل عبارتند از:
- طبق دستور پزشک استراحت کنید.
- داروهای تجویزشده را طبق دستور مصرف کنید.
- محل جراحی را دستکاری نکنید.
- بهداشت دهان را طبق دستور پزشک ادامه دهید.
- در روزهای ابتدایی غذاهای نرم تر انتخاب کنید.
- از خوردن خوراکی های بسیار سفت و ترد که میتوانند محل جراحی را تحریک کنند، پرهیز کنید.
- تا زمانی که پزشک توصیه کرده است از استعمال دخانیات خودداری کنید.
بعد از کشیدن دندان عقل چه بخوریم؟
در ساعات و روزهای ابتدایی، معمولا انتخاب غذاهایی که نیاز به جویدن زیاد ندارند راحتتر است.
غذاهای نرم میتوانند گزینه مناسبی باشند، مانند:
- ماست
- پوره
- غذاهای نرم
- سوپ ولرم
در مقابل بهتر است در دوره اولیه از مصرف غذاهای داغ، سفت یا ترد پرهیز کنید.
همچنین نباید برای انتخاب رژیم غذایی بعد از جراحی دندان عقل یک نسخه ثابت برای همه افراد در نظر گرفت؛ نوع جراحی و شرایط هر بیمار میتواند متفاوت باشد.
ورم بعد از جراحی دندان عقل طبیعی است؟
ایجاد مقداری درد، تورم و سفتی فک بعد از جراحی دندان عقل ممکن است اتفاق بیفتد. میزان آن به نوع و پیچیدگی جراحی بستگی دارد. برخی منابع بیمارستانی تورم و محدود شدن حرکت فک را از عوارض شایع پس از جراحی میدانند.
اما اگر علائم شدید باشند، به جای بهتر شدن تشدید شوند یا همراه با علائمی مانند تب، ترشح چرکی یا مشکل قابل توجه در وضعیت عمومی باشند، باید با دندانپزشک یا جراح تماس گرفته شود.
عوارض جراحی دندان عقل چیست؟
جراحی دندان عقل معمولا یک درمان رایج است، اما مانند هر عمل جراحی میتواند با عوارضی همراه باشد. برخی عوارض احتمالی عبارتند از:
- درد
- تورم
- خونریزی
- عفونت
- خشکی حفره دندان یا Dry Socket
- محدود شدن موقت باز شدن دهان
- آسیب به دندان مجاور
- آسیب عصبی و ایجاد بی حسی یا گزگز در برخی موارد
خطر آسیب عصبی در دندان های عقل پایین، به موقعیت ریشه ها و نزدیکی آنها به عصب بستگی دارد و در شرایط خاص میتواند بیشتر باشد. به همین دلیل ارزیابی دقیق پیش از جراحی اهمیت دارد.
آیا دندان عقل پایین خطرناک تر است؟
نمیتوان گفت هر دندان عقل پایینی خطرناک است. با این حال، ریشه دندان های عقل پایین در برخی افراد به ساختارهای عصبی نزدیک است. اگر دندان در موقعیت پیچیده ای قرار داشته باشد، جراح باید این ارتباط را قبل از درمان بررسی کند.
در بعضی شرایط خاص، ممکن است جراح گزینه هایی مانند کورونکتومی (Coronectomy) را نیز بررسی کند؛ در این روش تاج دندان برداشته میشود و ریشه ها در جای خود باقی میمانند تا خطر آسیب به عصب کاهش پیدا کند. این روش فقط در شرایط مشخص و پس از ارزیابی متخصص مطرح میشود.
چه زمانی بعد از کشیدن دندان عقل باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر بعد از جراحی هر یک از علائم زیر را تجربه کردید، بهتر است با دندانپزشک یا جراح خود تماس بگیرید:
- خونریزی قابل توجه یا مداوم
- درد شدید یا دردی که به جای کاهش بیشتر میشود
- تورم شدید یا رو به افزایش
- تب
- ترشح چرکی
- مشکل جدی در باز کردن دهان
- بی حسی یا گزگز غیرعادی که برطرف نمیشود
- احساس ناخوشی عمومی
در صورت بروز علائم شدید یا نگرانی درباره وضعیت بعد از جراحی، مراجعه یا تماس سریع با کلینیک دندانپزشکی اهمیت دارد.
هزینه کشیدن دندان عقل چقدر است؟
هزینه کشیدن دندان عقل یا جراحی دندان عقل برای همه افراد یکسان نیست.
قیمت درمان میتواند به عواملی مانند موارد زیر وابسته باشد:
- ساده یا جراحی بودن خارج کردن دندان
- نهفته یا نیمه نهفته بودن دندان
- موقعیت دندان در فک
- شکل و تعداد ریشه ها
- میزان پیچیدگی جراحی
- نیاز به تصویربرداری
- نوع خدمات و بی حسی مورد استفاده
بنابراین اعلام یک قیمت ثابت بدون معاینه دقیق نمیتواند معیار مناسبی برای همه بیماران باشد.
جمع بندی؛ دندان عقل را بکشیم یا نگه داریم؟
دندان عقل آخرین دندان آسیاب بزرگ است که معمولا در سالهای پایانی نوجوانی یا اوایل بزرگسالی ظاهر میشود. این دندان در بعضی افراد بدون مشکل باقی میماند، اما در صورت کمبود فضا یا قرارگیری نامناسب ممکن است نهفته شود و مشکلاتی مانند التهاب، عفونت، پوسیدگی یا آسیب به دندان مجاور ایجاد کند.
بنابراین وجود دندان عقل به تنهایی دلیل کافی برای کشیدن آن نیست. بهترین روش این است که وضعیت دندان توسط دندانپزشک بررسی شود و در صورت نیاز، تصویربرداری انجام شود تا مشخص شود آیا دندان باید تحت نظر باشد، درمان شود یا خارج شود.
دندان عقل شما درد می کند یا فکر می کنید نهفته است؟
برای بررسی دقیق وضعیت دندان عقل و انتخاب مناسب ترین روش درمان، میتوانید برای معاینه به کلینیک دندانپزشکی دنیا دنتال مراجعه کنید. برای دریافت نوبت و مشاوره رایگان درباره دندان عقل با دنیا دنتال تماس بگیرید.
سوالات متداول
خیر، برخی ممکن است چهار دندان عقل داشته یا کمتر و یا اصلا نداشته باشند.
بهطور معمول ۴ دندان عقل داریم؛ دو دندان در فک بالا و دو دندان در فک پایین. البته بعضی افراد ممکن است کمتر از ۴ دندان عقل داشته باشند یا اصلا دندان عقل نداشته باشند.
خیر. دندان عقل ارتباط مستقیمی با میزان عقل یا هوش ندارد. این دندان به دلیل اینکه معمولا در سنین بالاتر، حدود اواخر نوجوانی تا اوایل بزرگسالی، رویش پیدا میکند، به این نام شناخته شده است.
برای درد دندان عقل، معمولا ایبوپروفن یا ترکیب ایبوپروفن و استامینوفن میتواند مؤثر باشد؛ اما انتخاب مسکن مناسب به شرایط فردی و سابقه پزشکی بستگی دارد.
دندان عقل معمولا بین ۱۷ تا ۲۵ سالگی شروع به رشد میکند، اما زمان آن در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است زودتر یا دیرتر اتفاق بیفتد.
بله، رویش دندان عقل در ۳۰ سالگی هم میتواند طبیعی باشد. زمان رویش در افراد متفاوت است و گاهی دندان عقل دیرتر از سن معمول ظاهر میشود.
بله، دندان عقل میتواند باعث بوی بد دهان شود؛ به خصوص اگر نیمه رویش یافته باشد و اطراف آن غذا و باکتری تجمع کند. التهاب یا عفونت لثه اطراف دندان عقل نیز میتواند باعث بوی نامطبوع دهان شود.
بله، ممکن است بعضی مشکلات دندان عقل بدون درد واضح ایجاد شوند و در معاینه یا تصویربرداری مشخص شوند. به همین دلیل بررسی منظم دنداها اهمیت دارد.
